Merdivenler

Genel yasinoz
sponsorlu reklam

Merdivenler Hakkında Bilgi

Merdiven, en basit anlatımla, bizi bina içinde bir kattan diğerine ulaştıran bir araştır. Oysa gerçekte merdivenin bir binanın tasarımda çok daha temel bir yeri vardır. Hem içe hem de dışa dramatik ve heybetli bir görünüm verebilir; bizi içeriye davet edebilir ya da diğer katlara ulaşmanızı güçleştirebilir. Merdivenlerin tasarımı zaman içinde farklılaşmıştır. Bu da yapım tarihlerini tahmin etmemiz için bize önemli ipuçları verir. Merdivenin konumuna ve yapısına bakarak bir binanın kullanım amacının ne olduğunu anlayabiliriz.

Dönel Merdiven

Bir merkezi merdiven dikmesinin etrafını dolanan (dolu kovalı) dönel merdiven, Ortaçağ’da en çok kullanılan türdü. Ahşap, ya da burada görüldüğü gibi, taştan yapılabiliyordu. Özellikle şatolarda çok revaçtaydı, çünkü kapladığı alan sınırlı ve kapalı olduğu için korunması kolaydı.

Açık Kovalı Merdiven

Dönel merdiven Rönesans’ta pek sık kullanılmamaya ve yerini açık kovalı merdivenlere bırakmaya başlamıştı. Sözgelimi İngiltere, Kent’teki Knole Evi’nde (yak. 1605) bir açık kovanın etrafı kısa, tek kollu merdivenlerle dönülüyordu. Merdiven köşelerinde yer alan babalarda genellikle ağır bezemeler kullanılmaktaydı.

Giriş Merdiveni

Andrea Palladio tarafından tasarlanan ve yapımına 1577’de başlanan, Venedik’teki Rodentore Kilisesi’nin girişine, dramatik bir etki uyandırmak için, cephe boyunca uzanan basamaklar yerleştirilmiştir. Pilastralar, kapıya yaklaştıkça basamakların daraldığı izlenimi uyandırarak ziyaretçileri içeri doğru çeker.

Kesintisiz Çıkış

Neoklasik ve Viktorya dönemlerinde uzun, tek kollu merdivenler ve özellikle geniş kıvrımlı küpeşteler revaçtaydı. Bu 18.yılyız örneğinde uzun ve tek kollu bir merdiven görüyoruz. Küpeşte, alttaki babanın çevresinde zarif bir şekilde kıvrılmaktadır.

Merdivenlerin Yapımı

Bina içinde kullanılan merdiven ile dayama merdiven hem basamak derinliği hem de yükseklik bakımından birbirinden farklıdır. Bu önemli bir noktadır, çünkü merdiven basamağının sahip olduğu derinlik tırmanmayı kolaylaştırır. Ayağınızı basamağa tamamen basmanız mümkün hale gelir. Ayrıca, öne ve yukarıya doğru hareket etmek doğrudan yukarıya çıkmaktan daha kolaydır. Merdivenin bileşenleri tırmanma kolaylığı sağlamak için birbiriyle ilişki halindedir. Merdivenin en temek bileşenleri, yatayda hareket eden basamaklar ile düşeydeki rıhtlardır. Basamak ve rıhtlar limon kirişiyle yanlarında bir araya getirilir. Küpeşteyi taşıyan korkuluklar aynı zamanda aşağı düşmenizi engeller.

Merdivenlerin Bileşenleri

  • Basamak
  • Rıht
  • Limon kirişi
  • Korkuluk
  • Küpeşte
  • Merdiven (ya da korkuluk) dikmesi
  • Üstteki ve ortadaki merdiven dikmeleri, altlarına yerleştirilen bir tür sarkıt öğesiyle süslenmiştir.

Dönel Merdiven Yapımı

Örnek olarak taş merdiven üzerinden değerlendirme; her basamak tek bir taş bloktan kesilmiş, basamak bitimlerinin üst üste getirilmesiyle de merkezi dikme oluşturulmuştur. Basamak bir yanda dikmenin ağırlığıyla taşınırken, diğer yanda duvarın içine gömülmüştür.

Şaşırtmalı Basamaklar

Basamak sayısı merdivenin yüksekliğini belirler. Mekan küçükse ve daha dik bir merdiven gerekliyse basamaklar şaşırtmalı bir şekilde düzenlenebilir. Bu sayede yükseklik içinde iki misli basamak oluşur, ama bu şekilde yukarı çıkmak daha zordur.

Açık Kovalı Merdiven

Merkezinde yer alan bir açıklığın etrafında yükselir. Basamaklar kısa mesafelerde yükselir ve her sahanlıkta dik açılı dönüşler yapar. Merdiven dikmeleri ana taşıyıcılar olarak çalışır. Merdiven ayrıca duvara sıkıca tutturulmuştur.

Ortaçağda Merdivenler

Merdiven Ortaçağ şato ve kilise tasarımlarının önemli bir parçasıydı. Kiliselerde altlar genellikle basamaklı bir platform üzerinde yükseltilerek ayine dramatik bir hava katılır ve altarın kilisenin arka kısımlarından görülebilmesi sağlanırdı. Merkezi bir merdiven dikmesinin etrafında kavislenen dönel merdivenler, şato ve büyük konutlarda en yaygın olarak kullanılan merdiven türüydü. Şatolardaki dönem merdivenler, savaş durumunda saldırganların üst katlara çıkmasını güçleştirecek şekilde yapılırdı. Daha küçük evlerde bu iş için belki de dayama merdivenler kullanılmaktaydı, ama bunların ömrü de pek uzun olmadı.

Dış Mekan Merdiveni

Romanesk döneme ait olan, İngiltere, Norfolk’taki Rising Şatosu’nun yükseltilmiş girişine ulaşmak üzere bu merdivenlerden çıkmaya çalışan herkes, yukarıdan bakan muhafızlar tarafından kolaylıkla görülür. Öte yandan barış zamanlarında aynı merdivenler bina girişine dramatik ve haşmetli bir görünüm vermektedir.

Saray Merdiveni

Dönel merdiven sadece savunma amaçlı olarak kullanılmamıştı. Genelde saraylarda kullanılan bu modeller bezemeli bir tavan ve büyük vitraylı pencereler bulunmaktadır. Merdiven, aynı anda birkaç kişinin birden yukarıya çıkmasını sağlayacak kadar geniştir. Soldaki kapı daha küçük bir servis merdivenine açılmaktadır.

Bağımsız Dönem Merdiven

Dönel merdivenlerde basamakların dıştaki kenarlarının taşınabilmesi için desteğe gereksinim vardır. Ama bunun mutlaka masif bir duvar olması gerekmez. Fransız Gotik mimarisinin görkemli yapılarda genellikle merdivenler, kavisli limon kirişi üzerine oturan dairesel bir kolon tarafından çevrelenmiştir.

Rönesans Dönemi Merdivenler

Rönesans’ta merdivenler daha büyük ve daha karmaşık olmaya başladı. Dönel merdivene duyulan güven yerini, çok ayrıntılı çifte sarmal merdiven gibi yeni tasarımlara bırakmıştı. Genelde açık kovalı merdiven örneklerinde, kovanın etrafı kavisli basamakları olan tek kollu merdivenlerle dönülmekteydi. Merdivenin ortasındaki kovanın açık olması nedeniyle, onu taşıyacak küpeşte ve korkuluklara gereksinim duyuluyordu. Korkuluklar genellikle, birbirinin yansıması olan karmaşık bezemeler içinde kıvrılmaktaydı. O dönemde özellikle revaçta olan bu tür bezemeler dışında başka tasarımlar da kullanılıyordu; daha güncel olan örgü bezeme biçimleri gibi. Bu dönemde merdiven dikmeleri de yoğun bir biçimde bezenmekteydi.

Dış Mekanda İkiz Merdivenler

Roma yakınlarındaki bir İtalyan Rönesansı sarayı olan Caprarola’nın biri kavisli, diğeri tek kollu iki büyük dış merdiveni vardır. Bu merdivenler hem saray girişine hem de sarayın yerleştiği dik yamacın dramatik etkisinden yararlanmaktadır.

Tornalı Korkuluk

Dönemin bir karakteristiği olarak korkuluklar oldukça kulandı. Üst ve alt kısımları genellikle birbirinin aynadaki yansıması gibiydi. 16. Yüzyıla ait bu korkuluk modeli genelde tornada çekilmektedir. Merdivenlerin dikmelerinin üzerinde tepe tomurcuğu bulunmaktadır.

Bezemeli Merdiven

Diğer mimari öğeler gibi merdivenler de günün modasını takip etmekteydi. Londra’daki Highgate’teki Vromwell Evi’nin içinde alan 17. Yüzyılda merdiveninde, silah takımlarıyla süslenmiş, örgü bezemeli tablalar kullanılmıştır. Merdiven dikmesi üzerinde, güncel kıyafetler içinde ayakta duran figürler vardır. Ayrıca köşelerinde belirgin avize sarkıtları yer almaktadır.

Yassı Korkuluk

Tornada çekilmek yerine yassı kalasların oyularak işlendiği korkuluklar da, Rönesans’ta kullanılan karakteristik bir türdü.

Barok ve Rokoko Dönemi Merdivenler

Barok mimarlığın diğer unsurlarında olduğu gibi, merdiven tasarımda da, Klasik tasarım repertuarında fazlasıyla yararlanmıştır. Öte yandan merdiven bu repertuara, çok fazla süse kaçmadan, bir ayrıntı düzeyi elde etmeye yetecek kadar çeşitlilik de katmıştır. Barok döneminde vazo şeklindeki korkuluklar özellikle revaçtaydı. Ancak 18. Yüzyılda, dönel biçimleme ve minyatür sütunlar benzeyen korkuluklar dahil olmak üzere, çok daha ayrıntılı tasarımlar da kullanılmıştı. Yeni malzemeler (özellikle bu dönemde yaygınlaşmaya başlayan dökme demir), ahşapla elde edilmesi mümkün olmayan incelikli tasarımlara iyi bir görünüm kazandırmak için kullanılıyordu. Ayrıca basamak ve rıht bitimlerinin açıkta bırakıldığı limon kirişli merdivenler de kullanılmaya başlanmıştı.

Vazo Şeklinde Korkuluk

Inigo Jones tarağından tasarlanan ve bir 17. Yüzyıl yapısı olan, Londra’daki Ashburnham Evi’nin zarif, vazo şeklindeki korkulukları, Klasik mimariden esinlenerek tasarlanmış çok daha sade korkuluk biçimlerinin İngiltere’yle tanıştırılmasında etkili olmuştur. Basit, kare biçimli merdiven dikmeleri ve yassı küpeşteler dahil olmak üzere, genel etki, İtalyan Rönesansı’na be Barok döneme ait korkuluklardan üretilmiştir.

Burma Korkuluklar

Burma korkuluklar 18. Yüzyıl başlarında revaçtaydı ve bu dönem merdivenlerinin belirgin bir öğesi haline gelmişti. Tornada çekilen korkuluk genellikle açık bir tirbuşon sarmalı biçimini almaktaydı. Öte yandan kimi örneklerde daha dar sarmallar da görülebilmektedir.

Karma Korkuluklar

  1. yüzyılın ortalarında karma korkuluklar yaygınlaştı. Bunların arasında burma ve sarmal olanlar ile minyatür sütunlar (sütun başlığı ve altlığıyla beraber) bulunuyordu. Korkulukların herhangi bir standart şekli yoktu. Ama bu tür merdivenlerin çoğunda her basamakta aynı korkuluk birleşimi üçlü olarak tekrar etmekteydi.

Rokoko Korkuluklar

Rokoko dönemine özgü C-şeklindeki asimetrik kavis, diğer dekoratif öğelerle birlikte merdiven tasarımında kullanmak için elverişliydi.

Kaynak: YEM Yayınlar
Kitap: Binalar Nasıl Okunur? –  Resimli bina okuma rehberi

Not: Kaynak olarak kullandığımız yayında mimarlar için faydalı olacak birçok bilgi bulunmaktadır. Her mimarın elinin altında olması gereken bu kitabı forumcad.com ekibi olarak tavsiye ediyoruz.

Sosyal Ağlarda Paylaş

{yasinoz}