Hafriyat, Kazı ve Geri Dolgu Teknik Şartnamesi 2026:
Usta Bahaneleri ve Şantiye Gerçekleri
Yapı Sahipleri, Mimarlar ve Proje Yöneticileri İçin Ön Söz
Hafriyat ve geri dolgu görünürde basit iştir — kaz, taşı, doldur. Ama Türkiye'de bu aşamada yapılan hatalar yıllar sonra bodrum çatlaklarında, boru kırıklarında, zemin oturmalarında ve komşu yapı hasarında kendini gösterir. En yaygın hata şudur: kazıdan çıkan malzeme — kaya kırığı, kil topağı, organik karışım, moloz — hiçbir eleme ve test yapılmadan geri dolgu olarak kullanılır. Kompaksiyon ölçülmez, katman kalınlığı aşılır, temel duvarına büyük taş atılır. Bu dolgunun altında kalan borular ezilir, temel yöresinde diferansiyel oturma başlar, bodrum su yalıtımı zarar görür. Bu şartname, TS EN 16907, DIN 18300, TS EN ISO 14688, ASTM D698/D1557 ve Türkiye İnşaat İşleri Genel Teknik Şartnamesi çerçevesinde, sahada 20 yıllık deneyimle tekrar eden hataları belgeler.
Şartname İçindekiler
- Kazı Sınıfları ve Genel Prensipler
- 1. Kazı Sınıflandırması ve Zemin Tanımlaması
- 2. İksa Sistemi ve Komşu Yapı Koruması
- 3. Su Altı Kazısı — Drenaj ve Su Tahliyesi
- 4. Hafriyat Nakliyesi ve Atık Yönetimi
- 5. Geri Dolgu Malzeme Kalitesi — Yasak Malzemeler
- 6. Geri Dolgu Katman Kalınlığı ve Sıkıştırma
- 7. Kompaksiyon Doğrulaması — Proctor ve Plate Load Test
- 8. Temel Yanı Geri Dolgu — Özel Şartlar
- 9. Alt Temel (Üst Dolgu) Tabakası
- 10. Geri Dolgu Sırasında Drenaj Sistemi
- 11. Dolgu Zemin Üzerine İnşaat
- 12. Şev Stabilitesi ve Kazı Eğimleri
- 13. Hata Maliyet Tablosu
Kazı Sınıfları ve Genel Prensipler
Neden hafriyat + geri dolgu tek şartnamede? Çünkü bu iki iş birbirinden ayrılamaz. Kazıdan çıkan malzemenin kalitesi, geri dolgu için kullanılıp kullanılamayacağını belirler. Hangi malzemenin sahada kalıp hangisinin nakliyeyle gideceği kazı başlamadan planlanmalıdır. Türkiye'de bu plan hiç yapılmaz — her şey kepçe operatörünün kararına bırakılır.
| Kazı Sınıfı | Zemin Tanımı | Kazı Yöntemi | Özel Önlem |
|---|---|---|---|
| Sınıf 1 — Yumuşak zemin | Kil, silt, yumuşak dolgu | Kepçe, elle kazı | Su sorunu olabilir |
| Sınıf 2 — Orta sert zemin | Sert kil, kumtaşı, gevşek kaya | Kepçe (dişli kova) | İksa gerekebilir |
| Sınıf 3 — Sert zemin/kaya | Ayrışmış kaya, konglomera | Kaya kıran, kazıcı | Titreşim kontrolü |
| Sınıf 4 — Kaya | Sağlam kaya, granit, bazalt | Delme-patlatma veya hidrolik kıran | Titreşim + patlatma izni |
| Sınıf 5 — Özel zemin | Bataklık, organik zemin, yapay dolgu | Zemin iyileştirme şart | Zemin etüdü zorunlu |
Madde 1: Kazı Sınıflandırması ve Zemin Tanımlaması
Resmi Şartname Metni
Kazıya başlamadan önce zemin etüdü raporundan veya ön saha araştırmasından elde edilen zemin bilgisine göre kazı sınıfı ve kazı yöntemi belirlenecek ve yazılı olarak kayıt altına alınacaktır.
Sınıf tespiti kriterleri:
— Zemin etüdü raporu mevcut ise rapordaki litoloji ve SPT değerleri esas alınacaktır
— Zemin etüdü yoksa kazı başlangıcında ilk 1.5 m'de elle veya küçük ekipmanla tanımlayıcı kazı yapılarak zemin sınıfı belirlenecektir
— Kazı ilerledikçe beklenmedik zemin değişimi (su girişi, kaya çıkması, organik tabaka) anında kaydedilecek ve proje mühendisi bilgilendirilecektir
Kazı boyutları:
— Temel kazısı proje ölçülerine göre yapılacaktır; her yönde minimum 0.5 m çalışma payı bırakılacaktır
— Kazı tabanı proje kotuna ±2 cm toleransla ulaşacaktır — fazla kazıdan kaçınılacaktır
— Fazla kazıdan kaçınılamadıysa fazla derinlik kısım mühendis onaylı dolgu betonuyla (C16) tamamlanacaktır — gevşek toprakla doldurma kabul edilmeyecektir
Sınıf tespiti kriterleri:
— Zemin etüdü raporu mevcut ise rapordaki litoloji ve SPT değerleri esas alınacaktır
— Zemin etüdü yoksa kazı başlangıcında ilk 1.5 m'de elle veya küçük ekipmanla tanımlayıcı kazı yapılarak zemin sınıfı belirlenecektir
— Kazı ilerledikçe beklenmedik zemin değişimi (su girişi, kaya çıkması, organik tabaka) anında kaydedilecek ve proje mühendisi bilgilendirilecektir
Kazı boyutları:
— Temel kazısı proje ölçülerine göre yapılacaktır; her yönde minimum 0.5 m çalışma payı bırakılacaktır
— Kazı tabanı proje kotuna ±2 cm toleransla ulaşacaktır — fazla kazıdan kaçınılacaktır
— Fazla kazıdan kaçınılamadıysa fazla derinlik kısım mühendis onaylı dolgu betonuyla (C16) tamamlanacaktır — gevşek toprakla doldurma kabul edilmeyecektir
USTA
"Biraz fazla kazdık şefi, toprağı geri atalım — sonra temeli üstüne dökeriz, aynı şey."
Şantiye Gerçeği: Neden İzin Vermemelisin?
Kepçeyle fazla kazılan ve gevşek toprakla geri doldurulan kısım, sıkıştırılmamış zemin üzerinde temel oluşturur. Bu kısım komşu yerlere kıyasla farklı sıkışma davranışı gösterir — diferansiyel oturma kaçınılmazdır. Temel üzerindeki kolon ya da duvar bu oturmayı alırken çatlak açar. Dolgu betonu bu riski tamamen ortadan kaldırır; maliyeti ise ilerideki hasar onarımının küçük bir payıdır.
Madde 2: İksa Sistemi ve Komşu Yapı Koruması
Resmi Şartname Metni
Kazı derinliği zemin cinsine bağlı olarak aşağıdaki durumlarda iksa (kazı destekleme) sistemi zorunludur:
— Kazı derinliği 1.5 m'yi aşıyorsa ve şev açılamıyorsa
— Komşu yapıya 3 m'den yakın kazıda her derinlikte
— Gevşek kum, silt veya dolgu zeminde 1 m üzerinde her kazıda
İksa sistemi türleri ve uygulama esasları:
— Tabliyeli iksa (dağınık zemin, sığ kazı): ahşap veya çelik kaplama + dikme
— Fore kazık perdesi: kentsel alanda derin kazılar, komşu yapıya yakın
— Zemin çivisi (soil nail): sert zeminlerde şev tutulması
— Ankrajlı İksa: derin ve geniş kazılarda yanal basınç kontrolü
İksa sistemi hesabı inşaat mühendisi tarafından yapılacak ve onay belgesiyle uygulanacaktır. Hesapsız iksa kabul edilmeyecektir.
Komşu yapı izleme: Komşu yapıya 5 m'den yakın kazılarda yıkım şartnamesinde belirtilen crackmetre ve titreşim izleme protokolü uygulanacaktır.
— Kazı derinliği 1.5 m'yi aşıyorsa ve şev açılamıyorsa
— Komşu yapıya 3 m'den yakın kazıda her derinlikte
— Gevşek kum, silt veya dolgu zeminde 1 m üzerinde her kazıda
İksa sistemi türleri ve uygulama esasları:
— Tabliyeli iksa (dağınık zemin, sığ kazı): ahşap veya çelik kaplama + dikme
— Fore kazık perdesi: kentsel alanda derin kazılar, komşu yapıya yakın
— Zemin çivisi (soil nail): sert zeminlerde şev tutulması
— Ankrajlı İksa: derin ve geniş kazılarda yanal basınç kontrolü
İksa sistemi hesabı inşaat mühendisi tarafından yapılacak ve onay belgesiyle uygulanacaktır. Hesapsız iksa kabul edilmeyecektir.
Komşu yapı izleme: Komşu yapıya 5 m'den yakın kazılarda yıkım şartnamesinde belirtilen crackmetre ve titreşim izleme protokolü uygulanacaktır.
USTA
"İksa koymayalım şefi, dikey kazdık — tutuyor zemin, deneyimle anlarız."
Şantiye Gerçeği: Neden İzin Vermemelisin?
Dikey veya dik açılı kazı şevleri, zemin özellikleri ve yağış koşullarına bağlı olarak ani göçme riski taşır. Kazı içinde çalışan işçi ya da ekipman operatörü bu göçmede hayatını kaybedebilir. İstanbul'da her yıl desteksiz kazı göçmesinden kaynaklanan iş kazaları yaşanmaktadır. Komşu yapıda ise iksa yokluğu zemin kaymalarına, temel altında boşluk oluşmasına ve bina hasarına yol açar. "Deneyimle anlarız" mühendislik prensibi değildir.
Hafriyat teknik şartnamesi, iksa sistemi değerlendirmesi ve geri dolgu denetimi için yazın.
Danışmanlık AlınMadde 3: Su Altı Kazısı — Drenaj ve Su Tahliyesi
Resmi Şartname Metni
Kazı tabanında veya kazı sürecinde zemin suyu ile karşılaşılması durumunda su tahliyesi önce sağlanacak, ardından kazıya devam edilecektir. Su içinde kazı yapılması ve su içinde beton dökülmesi kesinlikle yasaktır.
Su tahliye yöntemleri:
— Dip tahliye (sump pumping): kazı tabanında toplanan su drenaj kuyusundan pompalanır — sığ ve az debili durumlar için
— Wellpoint sistemi: zemin içine yerleştirilen ince borulardan vakumla su çekilir — kumlu zemin, mevsimsel su tablası yüksekliğinde
— Deep well (derin kuyu): yüksek su tablası, derinliği fazla kazılarda
Komşu yapıya 10 m'den yakın su tahliyesinde çevredeki zemine su düşürme etkisi değerlendirilecektir: kil zeminlerde su çekilmesi konsolidasyon oturmasına yol açabilir. Bu durumda mühendis onayı zorunludur.
Kazı tabanı su basıncını taşıyacak şekilde stabil olmalıdır. Kazı tabanında su fışkırması (quick sand) görülürse çalışma derhal durdurulacak, su tahliye sistemi revize edilecektir.
Su tahliye yöntemleri:
— Dip tahliye (sump pumping): kazı tabanında toplanan su drenaj kuyusundan pompalanır — sığ ve az debili durumlar için
— Wellpoint sistemi: zemin içine yerleştirilen ince borulardan vakumla su çekilir — kumlu zemin, mevsimsel su tablası yüksekliğinde
— Deep well (derin kuyu): yüksek su tablası, derinliği fazla kazılarda
Komşu yapıya 10 m'den yakın su tahliyesinde çevredeki zemine su düşürme etkisi değerlendirilecektir: kil zeminlerde su çekilmesi konsolidasyon oturmasına yol açabilir. Bu durumda mühendis onayı zorunludur.
Kazı tabanı su basıncını taşıyacak şekilde stabil olmalıdır. Kazı tabanında su fışkırması (quick sand) görülürse çalışma derhal durdurulacak, su tahliye sistemi revize edilecektir.
USTA
"Su var şefi ama beton dökelim, su içinde de tutar — zaten beton sertleşince olur."
Şantiye Gerçeği: Neden İzin Vermemelisin?
Su içinde dökülen beton su/çimento oranı kontrolsüz hale gelir — beton karışımına giren fazla su çimento pastasını seyreltir ve basınç dayanımı dramatik düşer. C25 tasarlanan beton C10'un altına inebilir. Su aynı zamanda çimento pastasını dışarı yıkar (yıkanma/segregasyon) — beton homojen olmaz, zayıf bölgeler oluşur. Su altı beton dökümü yalnızca tremi borusuyla mümkündür; kepçeyle veya beton pompasıyla su içinde beton dökümü her durumda reddedilmelidir.
Madde 4: Hafriyat Nakliyesi ve Atık Yönetimi
Resmi Şartname Metni
Kazıdan çıkan malzeme üç kategoriye ayrılacak ve her kategori için ayrı işlem uygulanacaktır:
Kategori A — Sahada geri dolgu için kullanılabilir malzeme:
Granüler zemin (temiz kum, çakıl, kırma taş), kaya parçaları (max. boyut < 10 cm), organik madde içermeyen silt. Bu malzeme kazı kenarında ayrılarak depolanacaktır.
Kategori B — Sahada kullanılamayan, nakliye gereken malzeme:
— Organik malzeme, humus, bitki kökü içeren toprak
— Şişme potansiyeli yüksek kil (CH ve MH sınıfı)
— Moloz, beton, tuğla kırığı karışımı
— Kimyasal kirlilik şüphesi olan malzeme
Nakliye: Hafriyat toprağı Hafriyat Toprağı, İnşaat ve Yıkıntı Atıklarının Kontrolü Yönetmeliği kapsamında lisanslı sahaya taşınacak ve taşıma belgesi (manifesto) düzenlenecektir. Araç üzeri brandayla kapatılacaktır.
Kategori A — Sahada geri dolgu için kullanılabilir malzeme:
Granüler zemin (temiz kum, çakıl, kırma taş), kaya parçaları (max. boyut < 10 cm), organik madde içermeyen silt. Bu malzeme kazı kenarında ayrılarak depolanacaktır.
Kategori B — Sahada kullanılamayan, nakliye gereken malzeme:
— Organik malzeme, humus, bitki kökü içeren toprak
— Şişme potansiyeli yüksek kil (CH ve MH sınıfı)
— Moloz, beton, tuğla kırığı karışımı
— Kimyasal kirlilik şüphesi olan malzeme
Nakliye: Hafriyat toprağı Hafriyat Toprağı, İnşaat ve Yıkıntı Atıklarının Kontrolü Yönetmeliği kapsamında lisanslı sahaya taşınacak ve taşıma belgesi (manifesto) düzenlenecektir. Araç üzeri brandayla kapatılacaktır.
USTA
"Kazıdan çıkanı geri dolguya kullanalım şefi, nakliye parası ödemeyiz — ne fark eder."
Şantiye Gerçeği: Neden İzin Vermemelisin?
İstanbul kil zemininin büyük kısmı şişme potansiyeli yüksek CH sınıfı kil içerir. Bu kil nem aldığında hacim genişletir, kuruyunca büzülür — mevsimlik hareket yapar. Bu malzeme geri dolgu olarak kullanılırsa her yağmur mevsiminde boru ve temel yanında basınç değişimi yaşanır. Bodrumdan su sızıntısı, su borusu kırılması ve zemin çökmesi bu malzemenin kaçınılmaz sonuçlarıdır. Nakliye maliyeti bu hasarın yanında önemsizdir.
Madde 5: Geri Dolgu Malzeme Kalitesi — Yasak Malzemeler
Resmi Şartname Metni
Geri dolgu malzemesi aşağıdaki kriterleri karşılamalıdır:
Kabul edilen malzemeler:
— Temiz, granüler zemin (kum, çakıl, kırma taş karışımı)
— Maksimum tane boyutu: 150 mm (temel yanında maks. 75 mm)
— Likit limit (LL) < 35, plastik limit indeksi (PI) < 10 — şişme potansiyeli düşük
— Organik madde içeriği: maks. yüzde 3
— Sülfat içeriği: maks. yüzde 0.5 (SO3 cinsinden) — beton ve boru korozyonu için
Kesinlikle yasak malzemeler:
— Organik malzeme, humus, bitki kalıntısı, ağaç kökü
— Büyük kaya parçaları (> 150 mm) — nokta yük ve boşluk bırakır
— Şişme potansiyeli yüksek kil (LL > 50, PI > 30)
— Dondurulmuş veya kar-buz içeren malzeme
— Asbest, ağır metal, petrol ürünü içeren kirli malzeme
— Moloz, beton kırığı, tuğla parçası — temel yanı dolgu için
Kullanılacak malzemenin uygunluğu laboratuvar tane analizi ve Atterberg limitleriyle belgelenecektir. Belgesiz malzeme geri dolgu için kabul edilmeyecektir.
Kabul edilen malzemeler:
— Temiz, granüler zemin (kum, çakıl, kırma taş karışımı)
— Maksimum tane boyutu: 150 mm (temel yanında maks. 75 mm)
— Likit limit (LL) < 35, plastik limit indeksi (PI) < 10 — şişme potansiyeli düşük
— Organik madde içeriği: maks. yüzde 3
— Sülfat içeriği: maks. yüzde 0.5 (SO3 cinsinden) — beton ve boru korozyonu için
Kesinlikle yasak malzemeler:
— Organik malzeme, humus, bitki kalıntısı, ağaç kökü
— Büyük kaya parçaları (> 150 mm) — nokta yük ve boşluk bırakır
— Şişme potansiyeli yüksek kil (LL > 50, PI > 30)
— Dondurulmuş veya kar-buz içeren malzeme
— Asbest, ağır metal, petrol ürünü içeren kirli malzeme
— Moloz, beton kırığı, tuğla parçası — temel yanı dolgu için
Kullanılacak malzemenin uygunluğu laboratuvar tane analizi ve Atterberg limitleriyle belgelenecektir. Belgesiz malzeme geri dolgu için kabul edilmeyecektir.
USTA
"Kazıdan çıkan toprağa biraz moloz karıştırdık şefi, dolgu sertleşir böyle — daha iyi tutar."
Şantiye Gerçeği: Neden İzin Vermemelisin?
Büyük kaya ve moloz parçaları dolgu içinde boşluk bırakır — aralarında hava kalır. Bu boşluklu dolgu zamanla çöker, üzerindeki yük bölgesinde oturma yaşanır. Organik malzeme ise zemin içinde çürüyerek yıllar içinde hacim kaybeder — dolgu çöker. Şişme potansiyeli yüksek kil, yağmur sezonunda basınç oluşturarak bodrum duvarını iter. Bu üç malzeme kombinasyonu bodrum duvarı hasarının ve boru kırıklarının birinci nedenidir.
Madde 6: Geri Dolgu Katman Kalınlığı ve Sıkıştırma Protokolü
Resmi Şartname Metni
Geri dolgu tek seferde dökülemez. Katman katman doldurulacak ve her katman sıkıştırıldıktan sonra bir sonraki kata geçilecektir.
Maksimum katman kalınlıkları (sıkıştırma öncesi gevşek kalınlık):
— Titreşimli silindir ile sıkıştırma: maks. 30 cm
— Levhalı kompaktör (plate compactor) ile: maks. 20 cm
— Elle tokuçlama: maks. 10 cm
— Titreşimli tampon silindir: maks. 25 cm
Sıkıştırma geçiş sayısı: Minimum 4 geçiş (ileri-geri = 2 geçiş); son iki geçişte ölçüm cihazı değişimi yüzde 2'nin altındaysa sıkışma tamamlanmıştır.
Sıkıştırma ekipmanının yapıya mesafesi:
— Titreşimli silindir: temel/bodrum duvarından minimum 1.5 m uzakta
— Levhalı kompaktör: minimum 0.5 m uzakta
— 1.5 m'den yakın bölgede yalnızca elle tokuçlama veya küçük titreşimli tampon — büyük ekipman titreşimi taze betonu çatlatır ve su yalıtım membranını hasar verir
Maksimum katman kalınlıkları (sıkıştırma öncesi gevşek kalınlık):
— Titreşimli silindir ile sıkıştırma: maks. 30 cm
— Levhalı kompaktör (plate compactor) ile: maks. 20 cm
— Elle tokuçlama: maks. 10 cm
— Titreşimli tampon silindir: maks. 25 cm
Sıkıştırma geçiş sayısı: Minimum 4 geçiş (ileri-geri = 2 geçiş); son iki geçişte ölçüm cihazı değişimi yüzde 2'nin altındaysa sıkışma tamamlanmıştır.
Sıkıştırma ekipmanının yapıya mesafesi:
— Titreşimli silindir: temel/bodrum duvarından minimum 1.5 m uzakta
— Levhalı kompaktör: minimum 0.5 m uzakta
— 1.5 m'den yakın bölgede yalnızca elle tokuçlama veya küçük titreşimli tampon — büyük ekipman titreşimi taze betonu çatlatır ve su yalıtım membranını hasar verir
USTA
"Toprağı bir anda boşalttık şefi, kepçeyle de sıkıştırdık üstünü — olur tamam."
Şantiye Gerçeği: Neden İzin Vermemelisin?
Kepçeyle sıkıştırma (üstüne basma) yalnızca yüzeyi sıkıştırır, altındaki katmanlar havayla dolu kalır. 30 cm'lik katman titreşimli kompaktörle dahi en fazla 20-25 cm derinliğe etki eder — daha kalın katmanlarda alt bölge sıkışmaz. Zaman içinde trafik yükü, yağmur ve zemin hareketi bu sıkışmamış bölgeyi çöktürür. Boru döşenmiş bir geri dolguda bu çökme boruyu kırar veya bağlantı yerlerini ayırır.
Geri dolgu kompaksiyon denetimi, plate load test koordinasyonu ve teknik şartname danışmanlığı için yazın.
WhatsApp'tan Ön Görüşme AlınMadde 7: Kompaksiyon Doğrulaması — Proctor ve Plate Load Test
Resmi Şartname Metni
Geri dolgu tamamlandıktan sonra sıkışma derecesi ölçülecek ve belgelenecektir. Ölçüm yapılmadan teslim edilen geri dolgu kabul edilmeyecektir.
Standart Proctor Testi (ASTM D698 / TS EN ISO 17892):
— Kullanılacak malzeme için laboratuvarda maksimum kuru yoğunluk (MKY) ve optimum su muhtevası (OSM) belirlenecektir
— Sahada her 500 m² veya her 1.5 m kat tamamlanmasında minimum yüzde 95 Proctor sıkışma derecesi aranacaktır
— Kritik altyapı altında (boru, kablo) ve temel yanında: minimum yüzde 97 Proctor
Alternatif — Levha Yük Deneyi (Plate Load Test, ASTM D1194):
— 300 mm çapında yük levhası ile yapılır
— Sonuç: E değeri (deformasyon modülü) — konut için min. Ev2 > 20 MN/m², yol altı için min. 45 MN/m²
— Ev2/Ev1 < 2.2 olması homojen sıkışmayı gösterir
Test sonuçları imzalı tutanakla kontrollüğe teslim edilecektir.
Standart Proctor Testi (ASTM D698 / TS EN ISO 17892):
— Kullanılacak malzeme için laboratuvarda maksimum kuru yoğunluk (MKY) ve optimum su muhtevası (OSM) belirlenecektir
— Sahada her 500 m² veya her 1.5 m kat tamamlanmasında minimum yüzde 95 Proctor sıkışma derecesi aranacaktır
— Kritik altyapı altında (boru, kablo) ve temel yanında: minimum yüzde 97 Proctor
Alternatif — Levha Yük Deneyi (Plate Load Test, ASTM D1194):
— 300 mm çapında yük levhası ile yapılır
— Sonuç: E değeri (deformasyon modülü) — konut için min. Ev2 > 20 MN/m², yol altı için min. 45 MN/m²
— Ev2/Ev1 < 2.2 olması homojen sıkışmayı gösterir
Test sonuçları imzalı tutanakla kontrollüğe teslim edilecektir.
USTA
"Proctor testi şefi, laboratuvar masrafı — gözle bakıyoruz sıkıştı, tamam."
Şantiye Gerçeği: Neden İzin Vermemelisin?
Geri dolguda gözle sıkışma tespiti kesinlikle güvenilmez. Yüzey sıkışmış görünebilir; alt katmanlar havayla dolu olabilir. Proctor testi kuru yoğunluğu laboratuvarda belirlenen maksimuma oranlar — yüzde 95 sıkışma demek zeminin taşıyabileceği yüke yönelik homojen destek anlamına gelir. Bu test yapılmadan üzerine inşa edilen her yapı, yol veya döşeme için zemin oturması kaçınılmaz bir risk olarak kalır.
Madde 8: Temel Yanı Geri Dolgu — Özel Şartlar
Resmi Şartname Metni
Temel ve bodrum duvarı yanındaki geri dolgu, diğer bölgelerden daha dikkatli yapılmalıdır. Bu bölge su yalıtım membranı, drenaj levhası ve boru sistemlerini barındırır.
Malzeme şartları — temel yanı:
— Maksimum tane boyutu 75 mm — daha büyük taş membranı deler
— Kaya kırığı, beton moloz, keskin kenarlı malzeme kullanılmayacaktır
— Granüler temiz kum veya ellenmiş ince çakıl tercih edilecektir
Sıkıştırma şartları — temel yanı:
— Titreşimli silindir minimum 1.5 m uzakta kullanılacaktır
— 1.5 m içinde: elle tokuçlama veya küçük titreşimli tampon (maks. 65 kg) kullanılacaktır
— Geri dolgu tamamlanmadan drenaj levhası ve membran zarar görmemesi için izleme zorunludur
Dolgu sırası: Temel yanı geri dolgu her iki yanda eşit katmanlarla yapılacaktır — tek yandan dolgu bodrum duvarına dengesiz yanal basınç uygular ve duvar devrilebilir.
Malzeme şartları — temel yanı:
— Maksimum tane boyutu 75 mm — daha büyük taş membranı deler
— Kaya kırığı, beton moloz, keskin kenarlı malzeme kullanılmayacaktır
— Granüler temiz kum veya ellenmiş ince çakıl tercih edilecektir
Sıkıştırma şartları — temel yanı:
— Titreşimli silindir minimum 1.5 m uzakta kullanılacaktır
— 1.5 m içinde: elle tokuçlama veya küçük titreşimli tampon (maks. 65 kg) kullanılacaktır
— Geri dolgu tamamlanmadan drenaj levhası ve membran zarar görmemesi için izleme zorunludur
Dolgu sırası: Temel yanı geri dolgu her iki yanda eşit katmanlarla yapılacaktır — tek yandan dolgu bodrum duvarına dengesiz yanal basınç uygular ve duvar devrilebilir.
USTA
"Bodrum duvarına büyük kepçeyle moloz doldurduk şefi — hızlı oldu, sıkıştı zaten."
Şantiye Gerçeği: Neden İzin Vermemelisin?
Bodrum duvarı projesinde genellikle aktif ve pasif toprak basıncı ile tasarlanır. Tek yandan hızlı dolgu bu dengeyi bozar; tasarım yüküne ulaşılmadan duvar devrilir ya da ciddi yanal deformasyon yaşanır. Büyük kaya ve moloz parçaları ise zemin suyu yalıtım membranını bu aşamada deler — birkaç yıl sonra bodrum sızıntısı başladığında neden olarak membranı değil "kötü su yalıtımı"nı suçlamak kolaylaşır ama asıl neden geri dolgu hatasıdır.
Madde 9: Alt Temel (Üst Dolgu) Tabakası
Resmi Şartname Metni
Zemin kaplama, şap veya yol döşemesi altına gelen son dolgu tabakası "alt temel" veya "taban malzemesi" olarak ayrıca tanımlanacaktır.
Alt temel malzeme gereksinimleri:
— Kırma taş veya ellenmiş çakıl: minimum CBR yüzde 30 (California Bearing Ratio)
— Tane boyutu dağılımı: 0-40 mm gradasyonlu (iyi gradasyonlu çakıl/kırmataş)
— İnce madde içeriği (0.075 mm altı): maks. yüzde 5
— Plastik indeks: maks. 6
Uygulama kalınlıkları:
— Zemin kaplama, şap ve hafif yüklü alan altı: minimum 15 cm sıkıştırılmış kalınlık
— Araç trafiğine açık alan: minimum 20 cm
— Ağır araç yolu: minimum 25-30 cm
Alt temel tabakası sıkıştırma derecesi minimum yüzde 97 Proctor olacaktır. Su ve drenaj bağlantıları alt temel döşenmeden tamamlanacak, alt temel boru üzerinden geçirilmeyecektir.
Alt temel malzeme gereksinimleri:
— Kırma taş veya ellenmiş çakıl: minimum CBR yüzde 30 (California Bearing Ratio)
— Tane boyutu dağılımı: 0-40 mm gradasyonlu (iyi gradasyonlu çakıl/kırmataş)
— İnce madde içeriği (0.075 mm altı): maks. yüzde 5
— Plastik indeks: maks. 6
Uygulama kalınlıkları:
— Zemin kaplama, şap ve hafif yüklü alan altı: minimum 15 cm sıkıştırılmış kalınlık
— Araç trafiğine açık alan: minimum 20 cm
— Ağır araç yolu: minimum 25-30 cm
Alt temel tabakası sıkıştırma derecesi minimum yüzde 97 Proctor olacaktır. Su ve drenaj bağlantıları alt temel döşenmeden tamamlanacak, alt temel boru üzerinden geçirilmeyecektir.
USTA
"Şap altına kum serttik şefi, ince kum — seramik ustası istedi zaten."
Şantiye Gerçeği: Neden İzin Vermemelisin?
İnce kum alttemel değildir — su aldığında kayar, yük altında sıkışır, nem değişiminde hareket eder. CBR yüzde 30'un altındaki malzeme ağır yük altında elastik deformasyon yapar ve üzerindeki şap veya kaplama sistemini desteklemez. Seramik kırıkları ve döşeme çatlakları çoğunlukla geçici veya yetersiz alttemel malzemesinden kaynaklanır — kırık olmadığında yapıştırıcı veya derzi suçlarız ama temel neden altdaki zeminin harekete devam etmesidir.
Madde 10: Geri Dolgu Sırasında Drenaj Sistemi
Resmi Şartname Metni
Geri dolgu süreci ve sonrasında zemin suyunun birikimini önlemek için drenaj sistemi tamamlanmadan geri dolgu kapatılmayacaktır:
Temel yanı drenaj sırası:
1. Su yalıtım membranı uygulanması
2. Drenaj levhası (geocomposite) yerleştirilmesi
3. Temel tabanında delikli dren borusu (DN100, çakıl yataklı) döşenmesi
4. Dren borusunun tahliye noktasına bağlanması ve tahliyenin test edilmesi
5. Ardından geri dolgu başlanması
Çevre drenajı:
— Yüzey suyu birikimini önlemek için arazi yüzeyi yapıdan uzağa yüzde 2 minimum eğimle şekillendirilecektir
— Yapıya doğru eğimli arazi derhal düzeltilecektir — yüzey suyu bodrum duvarına yönlendirilmeyecektir
Temel yanı drenaj sırası:
1. Su yalıtım membranı uygulanması
2. Drenaj levhası (geocomposite) yerleştirilmesi
3. Temel tabanında delikli dren borusu (DN100, çakıl yataklı) döşenmesi
4. Dren borusunun tahliye noktasına bağlanması ve tahliyenin test edilmesi
5. Ardından geri dolgu başlanması
Çevre drenajı:
— Yüzey suyu birikimini önlemek için arazi yüzeyi yapıdan uzağa yüzde 2 minimum eğimle şekillendirilecektir
— Yapıya doğru eğimli arazi derhal düzeltilecektir — yüzey suyu bodrum duvarına yönlendirilmeyecektir
USTA
"Drenaj doldururken yapacağız şefi — önce dolduralım üstünden hallederiz."
Şantiye Gerçeği: Neden İzin Vermemelisin?
Geri dolgu tamamlandıktan sonra dren borusu döşemek için zemini yeniden açmak gerekir — bu hem maliyetli hem de mevcut dolguyu bozar. Drenajsız temel yanı geri dolgusu, yağışlı mevsimde su biriktirir ve hidrostatik basıncı artırır. Bu basınç bodrum su yalıtım sisteminin üstesinden gelmesi gereken yükü artırır — doğru boyutlanmış bir sistem bile aşırı basınçta sızdırabilir. Drenaj sistemi geri dolgudan önce tamamlanması en az maliyet ve en fazla güvenlik sunan sırayı temsil eder.
Madde 11: Dolgu Zemin Üzerine İnşaat
Resmi Şartname Metni
Daha önce dolgu yapılmış arazi üzerine inşaat yapılacaksa özel değerlendirme zorunludur:
Dolgu zemin tespiti:
— Zemin etüdü sondajları dolgunun altındaki doğal zemine ulaşacaktır
— Dolgu içeriği, kalınlığı ve yaşı belirlenecektir
— 10 yıldan yeni dolgu: konsolidasyon oturması devam edebilir — ek konsolidasyon süresi veya zemin iyileştirmesi zorunludur
Organik dolgu (bahçe toprağı, çöp):
— Organik içerikli eski dolgu üzerine doğrudan temel yapılamaz
— Kazık veya dolgu betonuyla sağlam tabakaya ulaşılacaktır
Kontrollü dolgu: Bu şartname gerekliliklerini karşılar biçimde yapılmış, sıkışma belgeli dolgu zemin üzerine mühendis hesabıyla temel tasarımı yapılabilir. Ancak her durumda zemin etüdü raporu zorunludur.
Dolgu zemin tespiti:
— Zemin etüdü sondajları dolgunun altındaki doğal zemine ulaşacaktır
— Dolgu içeriği, kalınlığı ve yaşı belirlenecektir
— 10 yıldan yeni dolgu: konsolidasyon oturması devam edebilir — ek konsolidasyon süresi veya zemin iyileştirmesi zorunludur
Organik dolgu (bahçe toprağı, çöp):
— Organik içerikli eski dolgu üzerine doğrudan temel yapılamaz
— Kazık veya dolgu betonuyla sağlam tabakaya ulaşılacaktır
Kontrollü dolgu: Bu şartname gerekliliklerini karşılar biçimde yapılmış, sıkışma belgeli dolgu zemin üzerine mühendis hesabıyla temel tasarımı yapılabilir. Ancak her durumda zemin etüdü raporu zorunludur.
USTA
"Burası dolgu arazi şefi, sorun olmaz — zaten üstü sert görünüyor, tarladan beter değil."
Şantiye Gerçeği: Neden İzin Vermemelisin?
Dolgu zemin doğal zeminden temel biçimde ayrılır: doğal zemin jeolojik süreçlerle sıkışmıştır, dolgu ise insan eliyle yığılmıştır. Kontrolsüz dolgunun içinde organik çürüme, boşluklu kaya parçaları ve heterojen malzeme bir arada bulunabilir. Yüzey sert görünse de derinlerde sıkışmamış katmanlar olabilir. Dolgu zeminlerin yapısal davranışı öngörülemez — sadece zemin etüdü bu belirsizliği ortadan kaldırır.
Madde 12: Şev Stabilitesi ve Kazı Eğimleri
Resmi Şartname Metni
İksa kullanılmaksızın şev açılarak yapılan kazılarda asgari şev eğimleri zemin sınıfına göre belirlenecektir:
| Zemin Türü | Max. Şev Eğimi (düşey:yatay) | Ek Önlem |
|---|---|---|
| Kaya | 1:0.1 (neredeyse düşey) | Gevşek blok taraması |
| Sert kil, sert zemin | 1:0.5 | Yağmur sonrası kontrol |
| Orta sert kil | 1:1 | Yüzey drenajı şart |
| Yumuşak kil, silt | 1:1.5 — 1:2 | Su tablası kontrolü |
| Kum, gevşek zemin | 1:2 — 1:3 | İksa tercih edilmeli |
| Dolgu, organik zemin | İksa zorunlu | Şev açma yasak |
Resmi Şartname Metni (Devam)
Şev yüzeyleri yağmur erozyonundan korunacaktır: geotekstil örtü, hasır veya püskürtme beton (shotcrete) ile yüzey koruması uygulanacaktır. Şev tepe noktasında yüzey suyu şeve yönlenmeyecektir — drene edilecektir. Uzun süreli açık kalan şevler (1 aydan uzun) düzenli haftalık gözlemle izlenecek, çatlak veya hareket gözleminde mühendis değerlendirmesi yapılacaktır.
USTA
"Dik kazdık şefi, kil sert — yıllardır böyle kazıyoruz, hiç sorun çıkmadı."
Şantiye Gerçeği: Neden İzin Vermemelisin?
Şev göçmesi önceden belirti vermez — yıllarca sorunsuz duran şev, yoğun yağış sonrasında dakikalar içinde göçebilir. "Hiç sorun çıkmadı" istatistiksel bir güvence değildir; şev mekaniği güvenlik sayısıyla çalışır. Su tablasının yükselmesiyle kildeki kayma mukavemeti düşer ve FS 1.0'ın altına iner. İnşaat sektöründe iş kazası ölümlerinin önemli bir payı kazı göçmesinden kaynaklanmaktadır.
Madde 13: Hata Maliyet Tablosu
Aşağıdaki tablo, 500 m² oturumlu yapı için 2026 piyasa koşullarında hafriyat ve geri dolgu hatalarının gerçek bedelini özetler:
| İhmal Edilen Madde | Gerçek Sonuç | Onarım / Yenileme Maliyeti |
|---|---|---|
| Fazla kazı — toprakla doldurma (Madde 1) | Diferansiyel oturma, yapı çatlakları | +100.000 - 400.000 TL (temel takviyesi) |
| İksasız derin kazı (Madde 2) | Kazı göçmesi, iş kazası, komşu hasar | Can kaybı riski + milyonlarca TL sorumluluk |
| Suyla beton (Madde 3) | Yetersiz beton dayanımı, yapısal risk | Yeniden beton — tam maliyet |
| Kil/organik geri dolgu (Madde 4-5) | Mevsimsel hareket, boru kırığı, bodrum hasarı | +80.000 - 300.000 TL (söküm + yeniden dolgu) |
| Büyük taş/moloz geri dolgu (Madde 5) | Membran hasarı, boşluklu zemin çökmesi | +60.000 - 200.000 TL |
| 30 cm üstü katman (Madde 6) | Yetersiz sıkışma, uzun vadeli çökme | +50.000 - 150.000 TL |
| Kompaksiyon testi yok (Madde 7) | Bilinmeyen sıkışma, sürpriz oturma | +40.000 - 120.000 TL (yeniden dolgu) |
| Temel yanı büyük ekipman (Madde 8) | Membran hasarı + duvar çatlağı | +80.000 - 250.000 TL |
| Tek yandan hızlı dolgu (Madde 8) | Bodrum duvarı deformasyonu | +100.000 - 350.000 TL |
| Drenaj tamamlanmadan dolgu (Madde 10) | Hidrostatik birikim, bodrum sızıntısı | +60.000 - 200.000 TL (yeniden açım) |
| Alttemel kontrolsüz (Madde 9) | Şap ve kaplama çatlakları | +30.000 - 100.000 TL |
Hafriyat ve geri dolgu, yapının görünmez temelidir. Beton döküldükten sonra geri dolgu sonsuza kadar erişilemez kalır. Bu aşamada yapılan hataların yansıması yıllara yayılır — boru kırıkları, bodrum sızıntıları, zemin çökmeleri ve yapı çatlakları şeklinde tezahür eder. Her seferinde "nereden geliyor bu sorun" araştırması yapılır ama asıl neden çok öncede, geri dolgu aşamasında gömülüp gitmiştir.
Hafriyat ve geri dolgu teknik şartnamesi, kompaksiyon denetimi ve zemin değerlendirmesi için yazın.
WhatsApp'tan Yazın