Taş Duvar İstinat Teknik Şartnamesi

Ağırlık tipi taş duvar istinat — harçlı örgü, taban genişliği ve geri eğim (batter) düzeni

Madde 1 — Kapsam ve Amaç

Bu şartname; villa bahçeleri, yol kenarı, tarım terası, köy yolu ve peyzaj projelerinde eğimli arazilerin desteklenmesi amacıyla kullanılan ağırlık tipi (masif) doğal taş istinat duvarlarının — harçlı veya kuru yığma sistemlerin — zemin etüdü, malzeme, örgü tekniği, drenaj, stabilite hesabı ve kalite kontrol esaslarını kapsar.

Bu doküman; modüler prekast blok sistemlerini (bkz. ForumCAD Şev Taşı Teknik Şartnamesi) ve betonarme/donatılı istinat duvarlarını kapsamaz. Madde 7'de tanımlanan yükseklik sınırını aşan projelerde betonarme veya donatılı mühendislik çözümlerine geçilmelidir.

Belirli bir yüksekliği aşan istinat duvarları, Planlı Alanlar İmar Yönetmeliği kapsamında ruhsat ve/veya belediye onayına tabi olabilir; proje uygulama öncesi ilgili idarenin güncel imar mevzuatı ve yapı denetim şartları kontrol edilmelidir.

Madde 2 — Tanımlar ve Kısaltmalar

Madde 3 — Uygulanacak Standart ve Yönetmelikler

Madde 4 — Zemin Etüdü ve Temel Hazırlığı

• Zemin sınıfı, taşıma gücü ve yeraltı suyu seviyesi TS 1900-1/2 esaslarına göre değerlendirilir; ağırlık tipi duvar da zemine önemli düşey yük aktarır.
• Temel tabanı, donma derinliğinin altına ve taşıma gücü yeterli tabakaya oturacak şekilde kazılır.
• Temel altı, sıkıştırılmış granüler malzeme ile hazırlanır; zayıf/organik zemin tabakası sıyrılarak uzaklaştırılır.
• Temel taban genişliği, Madde 7 ve Madde 10'da tanımlanan geometrik ve stabilite kriterlerine göre belirlenir.

Madde 5 — Taş Malzeme Özellikleri ve Seçimi

• Taş türü: Bazalt, granit, kalker gibi basınç dayanımı yüksek, düşük su emme oranına sahip doğal taşlar tercih edilir; TS EN 771-6 ve TS EN 772-4 kapsamında porozite ve birim hacim kütle değerleri belgelenir.
• Minimum basınç dayanımı: 50 MPa; birim hacim ağırlık tipik olarak γ = 22-26 kN/m³ aralığında belgelenir.
• Taş boyutu: Taban sıralarında büyük ve ağır taşlar, üst sıralara doğru göreceli olarak daha küçük taşlar kullanılır.
• Yatak düzlemi: Taşın doğal tabakalaşma yönü (yatak düzlemi), düşey yüke paralel değil, yatay ve yüke dik olacak şekilde yerleştirilir.
• Ayrışma/donma direnci: Dış mekân kullanımında donma-çözünme döngüsüne dayanıklı, ayrışmamış (taze ocak) taş kullanılır; yüzeyinde mikro çatlak veya tabakalanma bulunan taşlar reddedilir.

Madde 6 — Harç Özellikleri

Sahada karışım oranı olarak yaygın kullanılan tarifler: çimento harcı tipik 1:3 - 1:4 (çimento:kum, M10 civarı dayanıma karşılık gelir); kireç-çimento harcı 1:2:9 (çimento:kireç:kum, M2,5-M5 aralığı); kireç harcı 1:3 (kireç:kum, restorasyon amaçlı). Sahada kullanılan karışım oranı, hedeflenen TS EN 998-2 harç sınıfına karşılık gelecek şekilde önceden numune ile doğrulanır.

Harç karışımı, taşın doğal esnekliği ile uyumlu seçilmelidir; aşırı rijit (yüksek çimento oranlı, M10 üzeri) harç, taş ile harç arasında farklı davranışa ve zamanla ayrışmaya yol açabilir.

Madde 7 — Duvar Geometrisi ve Yükseklik Sınırları

Temel altına, yükün düzgün dağılımını sağlamak amacıyla minimum C16/20 sınıfında, 15-20 cm kalınlığında grobeton (temel betonu) uygulanır. Kayma güvenliğinin artırılması gereken durumlarda, temel tabanına duvar genişliğine uygun boyutlarda bir "diş" (kayma kilidi) eklenebilir.

Ağırlık tipi taş duvarlarda çekme dayanımı bulunmadığından, duvar yalnızca basınç ve kendi ağırlığı ile çalışır. Bu nedenle 3-4 m'yi aşan yüksekliklerde, artan devirici moment ve zemin taşıma gücü talebi karşısında ağırlık tipi çözüm yetersiz kalır.

Madde 8 — Örgü Tekniği (Harçlı ve Kuru Yığma)

• Harçlı sistem: Taşlar arası derz harçla tam doldurulur; derz kalınlığı tipik 6-15 mm aralığında tutulur (TS EN 1996-1-1); düşey derzler bir alttaki sıraya göre şaşırtmalı düzenlenir, sürekli düşey derz oluşturulmaz.
• Kuru yığma sistem: Taşlar, harç kullanılmadan sıkı geçme (interlocking) prensibiyle örülür; her taş en az iki komşu taşla temas edecek şekilde yerleştirilir.
• İç dolgu (hearting): Kuru yığma duvarlarda, dış yüz taşları arasındaki iç boşluk küçük taş kırıklarıyla sıkıca doldurulur; boşluk bırakılmaz.
• Bağ taşları: Duvar kalınlığının 0,6-0,7 katı uzunluğunda, duvar kalınlığını tamamen kat eden "bağ taşı" (through-stone), yatayda ve düşeyde en fazla 1 m aralıkla yerleştirilerek dış ve iç yüzler birbirine bağlanır.

Örgü tekniği kesit detayı — bağ taşı (through-stone), iç dolgu (hearting) ve taş yatak düzlemi yönü

Madde 9 — Drenaj ve Su Yönetimi

• Harçlı duvarlarda, duvar gövdesinden geçirilen minimum 100 mm çaplı barbakan (drenaj borusu), tıkanma riskini azaltacak şekilde düşeyde 1,0 m, yatayda 2,0-3,0 m aralıklarla yerleştirilir.
• Barbakanlar, duvar arkasından öne doğru minimum %1-2 eğimle döşenir; su birikintisi oluşturacak yatay veya ters eğimli boru kabul edilmez.
• Barbakan arkasına, ince malzeme göçünü önlemek için geotekstil sarılı granüler filtre malzemesi (mıcır) yerleştirilir.
• Duvar arkasında minimum 30 cm genişliğinde drenajlı granüler dolgu uygulanır.
• Kuru yığma duvarlarda, taşlar arası doğal boşluklar zaten kısmi drenaj sağlar; ancak yoğun su akışı beklenen noktalarda ek drenaj önlemi alınır.

Geri dolgu ve sıkıştırma: Duvar arkası dolgu, killi veya organik malzeme içermeyen, iyi gradasyonlu granüler malzemeden (çakıl, kırma taş, kaba kum) oluşur. Dolgu, maksimum 20-30 cm kalınlığındaki tabakalar hâlinde serilip standart/modifiye Proktor deneyine göre sıkıştırılır; duvar yüzüne yakın bölgede ağır sıkıştırma ekipmanı kullanılmaz.

Yüzey drenajı: Dolgu üst yüzeyi, yağmur suyunun doğrudan içeri sızmasını azaltmak için minimum %2-3 eğimli ve mümkünse geçirimsiz bir yüzey tabakası (şilte veya sıkıştırılmış kil örtü) ile kapatılır; yüzey suları toplanıp uzaklaştırılır.

Madde 10 — Stabilite Hesabı

Duvar, TS 7994 esasına göre aşağıdaki tahkiklere tabi tutulur ve hesap raporu proje teslim belgeleri arasında sunulur.

Taşıma gücü tahkikinde bir "güvenlik katsayısı" oranı değil, gerilme karşılaştırması esas alınır: temel tabanındaki maksimum zemin gerilmesi (σmax), zemin etüdünde belirlenen emniyetli taşıma gücünden (qem) küçük olmalıdır. Ayrıca eksantrisite, taban genişliğinin (B) altıda birini aşmamalıdır (e ≤ B/6 — "kern" kuralı); bu sağlanmazsa taban basıncı dağılımı üçgen formdan çıkar ve taban bir kısmında çekme (kalkma) oluşabilir.

Hesapta; duvar arkasındaki aktif toprak basıncı, duvarın öz ağırlığı, sürşarj yükü ve yeraltı suyu etkisi dikkate alınır.

Sürşarj yükü, aktif toprak basıncı katsayısı (Ka) ile çarpılarak (Ka × q × H) ek yatay itki olarak devrilme ve kayma hesabına dahil edilir; duvar arkasındaki sürşarj yükünün tanımlanmaması, istinat duvarlarında en sık rastlanan ve en tehlikeli hesap hatalarından biridir.

Stabilite hesabı şeması — aktif toprak basıncı, ağırlık merkezi konumu ve devrilme/kayma kontrol noktaları

Madde 11 — Deprem Etkisi

• Deprem etkisi altında duvar arkasındaki dinamik toprak basıncı artışı, Mononobe-Okabe (M-O) yöntemiyle hesaplanır; bu yöntem statik aktif basınca ek bir dinamik bileşen ekler.
• M-O hesabında kullanılacak tasarım yatay ivme katsayısı, TBDY 2018'de tanımlanan yerel deprem tehlikesi (tasarım spektrumu) parametrelerinden türetilir.
• Deprem durumunda güvenlik katsayıları Madde 10'da tanımlanan azaltılmış değerlere (devrilme ≥1,2-1,3, kayma ≥1,1) göre kontrol edilir; statik değerlerin altına inebilir ancak bu asgari sınırların üzerinde kalmalıdır.
• Yüksek deprem riski taşıyan bölgelerde veya kritik konumlardaki (bina yakını, yol üstü) duvarlarda, ağırlık tipi taş duvar yerine donatılı/betonarme çözüm değerlendirilir.

Madde 12 — Derz ve Yüzey İşçiliği

• Harçlı sistemlerde derz genişliği TS EN 1996-1-1 esasına göre tipik 6-15 mm arasında tutulur; taş boyutu düzensiz olduğunda proje mühendisinin onayıyla yerel sapmalar kabul edilebilir. Derz dolgusu taşkın harç kalıntısı bırakmayacak şekilde temizlenir.
• Yüzey derz işçiliği (düz, içbükey veya dışbükey derz) proje estetik tercihine göre uygulanır.
• Duvar üst sırası, yağmur suyunun içeri sızmasını azaltacak şekilde minimum %5-10 dışa eğimli kapak taşı veya harç şapı ile tamamlanır.

Madde 13 — Kalite Kontrol ve Test Şartları

Madde 14 — İş Güvenliği ve Çalışma Şartları

• Ağır taşların taşınmasında uygun kaldırma ekipmanı (vinç, forklift) ve KKD (çelik burunlu ayakkabı, eldiven) kullanılır; vinç kullanılan işlerde önceden kapasite/yük planı hazırlanır.
• Kazı çukuru kenarlarında iş güvenliği tedbirleri (iksa, güvenlik şeridi, uyarı levhası) alınır; kazı ve dolgu çalışmaları sırasında şev göçmesi riskine karşı önlem alınır.
• Komşu parsel veya yapılara yakın kazılarda, komşu yapı temeli ve stabilitesi etkilenmeyecek şekilde kazı sırası ve iksa planı önceden belirlenir.
• Duvar örgüsü sırasında istifleme alanları düzenli tutulur, taş yığınlarının devrilme riski önlenir.

Madde 15 — Bakım ve Periyodik Kontrol

• Duvar yüzeyinde çatlak, öne doğru hareket veya taş kayması belirtileri yılda en az 1 kez, sabit referans noktalarına göre eğim/deformasyon ölçümü ile kontrol edilir.
• Derz veya taş yüzeyinde 0,3 mm'yi aşan çatlaklar kayıt altına alınır ve izlemeye alınır; ilerleyen çatlaklarda mühendislik değerlendirmesi istenir.
• Barbakanların tıkanmadığı periyodik olarak kontrol edilir; tıkanma tespit edilirse temizlenir.
• Harçlı sistemlerde derz dökülmesi/çatlaması tespit edilirse yerel derz onarımı yapılır.
• Kuru yığma sistemlerde oynayan/gevşeyen taşlar tespit edilirse yeniden sıkıca yerleştirilir.

Madde 16 — Garanti Şartları

Madde 17 — Teslim Belgeleri

• Zemin etüdü raporu
• Stabilite hesap raporu (devrilme, kayma, taşıma gücü, global — TS 7994)
• Taş ve harç malzeme test sonuçları
• Deprem etkisi değerlendirme notu (TBDY 2018 Bölüm 11)
• Uygulama projesi (as-built) ve kesit çizimleri
• Garanti belgeleri ve bakım talimatı

Madde 18 — Reddedilme Kriterleri

• Zemin etüdü ve stabilite hesabı yapılmadan başlanan uygulamalar
• Yatak düzlemi dikkate alınmadan (yüke paralel) yerleştirilmiş taşlar
• Barbakan veya drenaj dolgusu olmadan tamamlanmış harçlı duvarlar
• İç dolgusu (hearting) boşluklu bırakılmış kuru yığma duvarlar
• 3-4 m üzeri yükseklikte mühendislik hesabı olmadan imal edilmiş ağırlık tipi duvarlar
• Ayrışmış, mikro çatlaklı veya donma-çözünme direnci belgelenmemiş taş kullanımı
• TS EN 998-2 şartlarını sağlamayan harç ile örülmüş duvarlar